Παραδοσιακές φορεσιές της Ερεσού – ΘΕΟΦΡΑΣΤΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ

Γυναικία παραδοσιακή φορεσια

Από τις αρχές του 19^ου αιώνα στην Ερεσό επικράτησε η φορεσιά με το φουστάνι γνωστό ως ‘μπόγ’ ή ‘φστάνα’. Είναι φούστες με σούρες και πυκνές ή ατσάκιτες πιέτες και στηρίζεται στη μέση με στενό ζωνάκι. Για εσώρουχο έχει μεγάλα μεσοφόρια, στολισμένα με κεντήματα, που κρατούν το φουστάνι όσο γίνεται πιο φουσκωτό. Στο πάνω μέρος το πουκάμισο ‘πκαμσέλ’ είναι το κύριο μέρος της νεώτερης φορεσιάς. Επάνω από το μεταξωτό πουκάμισο με τα φαρδιά μανίκια πολλές φορές φοριέται μικρό αμάνικο γελέκο ή καζάκα. Η φορεσιά συμπληρώνεται με την ‘καμτζόρα’ ή το ‘λιμπαντέ’. Συνηθιζόταν επίσης οι ζακέτες, βελούδινες, μάλλινες ή μεταξωτές χωρίς γιακά που κουμπώνουν μπροστά ως το λαιμό. Τους ώμους σκέπαζαν με τους ‘μποχτσάδες’ μεγάλες τετράγωνες μαντήλες ή με πλεκτά σάλια τα λεγόμενα ‘μπιλιρίνια’.

Αισθητή έκανε την παρουσία της και η φορεσιά με το ‘σαλβάρ’ που διατηρήθηκε ως τις αρχές του 20^ου αιώνα. Είχε επικρατήσει πριν από τα μέσα του 19^ου αιώνα σε ορισμένα ελαιοπαραγωγικά διαμερίσματα του νησιού ως πρακτικό ντύσιμο κυρίως στο μάζεμα της ελιάς. Όπως φαίνεται από τα στοιχεία που έχουμε το ‘σαλβάρ’ δεν φορέθηκε ποτέ από τις γυναίκες της Ερεσού. Σε γιορτινές εμφανίσεις παραγέμιζαν το ‘σαλβάρ’ με δυο, τρία ή και περισσότερα άλλα ‘βρατσιά’ τα οποία έδιναν με τον όγκο τους μία θηλυκότητα σύμφωνα με την αισθητική της εποχής. Έτσι προέκυψε και ο ακόλουθος στοίχος από το πολύ γνωστό τραγούδι ‘Η θειά’μ η Αμιρσούδα: η θειά’μ η Αμιρδούδα τρία βρατσιά φουρεί’. Το ύφασμα για τα γιορτινά σαλβάρια ήταν μεταξωτό ή μάλλινο του εμπορίου και για τα καθημερινά υφαντό του αργαλειού συνήθως. Ιδιαίτερα ξεχωριστό είναι αυτό το σπιτικό υφαντό που κάνει το σαλβάρι της Λέσβου διαφορετικό για τα ζεστά χρώματά του όπως το κόκκινο ‘κνικάτου’ ή το κίτρινο σε συνδυασμούς με λευκό πράσινο κτλ. ή σε διάφορα καρό και ριγέ σχέδια. Η φορεσιά με το σαλβάρι συμπληρωνόταν με την ‘καμζόρα’ και το ‘λιπαντέ’ που έμπαινε από πάνω. Το σαλβάρι προτιμούσαν να μην το φορούν στην εκκλησία. Η εμφάνιση της γυναίκας εξαρτιόταν από την ηλικία ή την κοινωνική της θέση. Έτσι τα σαλβάρια με ζωηρά χρώματα και τα πολύχρωμα μαντήλια τα φορούσαν οι νεαρές κοπέλες ελεύθερες ή νιόπαντρες. Οι μεγαλύτερες φορούσαν λιγότερο φανταχτερά και οι γριές μοβ και καφέ. Οι χήρες φορούσαν πάντα μαύρα. Υπάρχουν ενδείξεις ότι υπήρξε και σαλβάρι – νυφικό.

Αναλυτική περιγραφή

ΡΟΥΧΑ

ΠΟΥΚΑΜΙΣΟ

Το πουκάμισο γνωστό ως ‘πκάμσου’ ήταν μονοκόμματο κοντό ή μακρύ με φαρδιά μανίκια και κάθετο βαθύ άνοιγμα στο λαιμό. Το ύφασμά του ήταν λευκό υφαντό βαμβακερό ή μεταξωτό βλατένιο. Ο λαιμός ή ο γιακάς και το άνοιγμα του πουκαμίσου στολίζονταν με μπιμπίλα δαντέλα που πλέκεται με βελόνα και μεταξωτή κλωστή, σε διάφορα σχέδια με φύλλα και λουλούδια. Στα μανίκια μπαίνει φαρδιά δαντέλα που εξέχει από το ρούχο. Υπήρχαν και πουκάμισα με χρυσά κεντήματα στο λαιμό και τα μανίκι.

ΑΝΤΕΡΙ

Καλοκαιρινή ζακέτα ανοιχτή μπροστά ή με φαρδιά μανίκια.

ΛΙΜΠΑΝΤΕΣ

Είναι το πιο κεντημένο εξωτερικό ένδυμα κοντό με μανίκια φτιαγμένο από βελούδο ή τσόχα. Στις άκρες έχει χρυσά σιρίτια ενώ ο νυφικός και γιορτινός λιμπαντές είναι κεντημένος στην πλάτη, στα μανίκια και μπροστά. Η πολυτέλεια της κατασκευής του τον έκανε αναμφισβήτητα να θεωρείται το πιο ακριβό ρούχο της φορεσιάς.

ΕΙΔΗ ΜΑΝΤΗΛΙΩΝ

ΒΙΛΙΟ

Μαντίλι σε σχήμα οβάλ συνήθως γαρνιρισμένο στις ραφές και τις άκρες με χρυσά κεντήματα. Συνήθως ήταν κατασκευασμένο από βελούδο.

ΤΣΕΜΠΕΡΙ

Είναι μαντίλι βαμβακερό αραχνοΰφαντο και χρωματιστό που δένεται διπλωμένο διαγώνια. Στολίζεται στις άκρες με δαντέλα που γίνεται με τη βελόνα ή με χρωματιστές χάντρες και ασημένιες πούλιες. Οι νεαρές κοπέλες το έδεναν στο πλάι ή ψηλά πάνω από το μέτωπο. Οι παντρεμένες το έδεναν ψηλά ή χαμηλά χωρίς να κρέμονται οι άκριές του και μοιάζει με σκούφο. Στο πένθος κατεβαίνει χαμηλά ως τα φρύδια.

ΕΣΑΡΠΑ

Μακρόστενο διαφανής μαντίλι ονομάζεται αλλιώς ‘φνίκα’.

ΥΠΟΔΗΜΑΤΑ

ΤΣΟΚΑΡΑ

Στις καθημερινές δουλειές αλλά και στις αγροτικές ασχολίες φορούσαν τα τσόκαρα ή αλλιώς ‘κτσόφτερνα’ ή ‘τσοκαρίνες’. Ήταν κατασκευασμένα από ξύλο βελανιδιάς. Υπήρχαν και τα καριγλέλια που είχαν δύο τακούνια ένα στη φτέρνα και ένα στη μύτη. Ονομάστηκαν έτσι γιατί στην εμφάνιση θυμίζουν σκαμνί καριγλέλια: καρεκλίτσες.

ΑΛΛΑ ΕΙΔΗ

Υπήρχαν και διάφορα εσωτερικά υποδήματα όπως: ‘γεμενιά’ τα ‘μέστια’ τα ‘τιρλίτσια’ και τα ‘χλάπια’. Πολυτελή παπούτσια ήταν τα βιδέλα από λεπτό δέρμα με φιόγκο από κορδέλα και τακούνι.

ΚΟΜΜΩΣΗ

Τα ήθη της εποχής δεν επέτρεπαν να έχει λυμένα τα μαλλιά της. Τα έκαναν πλεξίδες ή αλλιώς βλιρίδια. Τα μικρά κορίτσια έκαναν μία πλεξίδα ριγμένη στο πλάι, οι νέες κοπέλες έκαναν δύο πλεξίδες και οι παντρεμένες τα σήκωναν σε κότσο ή έκαναν πλεξίδες τις έκαναν στεφάνι γύρω από το μαντίλι τους. Σε νεότερες εποχές χρησιμοποιούσαν και ξένα μαλλιά όπως και για προϊόν styling χρησιμοποιούσαν: λικέρ και διάφορα ηδύποτα.

ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ

Τα σκουλαρίκια, τα δαχτυλίδια ήταν ασημένια, μαλαματένια, καπνισμένα, ή χρυσά και με ακριβές πέτρες. Συχνά ως σκουλαρίκια κρέμαγαν φλουριά, τα μαντήλια τους τα στόλιζαν με τις καρφοβελόνες ασημένιες ή χρυσές με μαργαριτάρια ή άλλες πολύτιμες πέτρες.

ΜΑΚΙΓΙΑΖ

Τα καλλυντικά και προϊόντα μακιγιάζ που χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες της Ερεσού ήταν συγκεκριμένα κάποια από αυτά είναι τα εξής: Για να τονίσουν τα μάτια και τα φρύδια χρησιμοποιούσαν γαρίφαλο αφού πρώτα το έκαιγαν. Για τα χείλια και τα μάτια χρησιμοποιούσαν το κοκκινάδι που για το οποίο δεν έχουν διασωθεί πληροφορίες για το τι ακριβώς ήταν. Για την ενυδάτωση του δέρματος παρασκεύαζαν κρέμες από το γάλα του πικραμύγδαλου. Επίσης έφτιαχναν κολόνιες από λουλούδια όπως ροδόνερο.

Αντρική παραδοσιακή φορεσιά

Η παραδοσιακή φορεσιά της Ερεσού, πότε μπλε και πότε μαύρη, ανήκει στο νησιωτικό- θαλασσινό τύπο, αφού χαρακτηρίζεται από τη βράκα και το γιλέκο, γνώριμο στοιχείο των στολών σε όλα τα αιγαιοπελαγίτικα νησιά μας.

Στη μέση υπάρχει το ζωνάρι και στο κεφάλι το καλπάκι. Στο σημείο που σταματάνε τα μπατζάκια της βράκας, οι γάμπες καλύπτονται με κάλτσες ως το γόνατο. Τα παπούτσια χαρακτηρίζονται ως παντόφλες με σηκωμένη τη μύτη και είναι βαριά.

ΤΟ ΚΑΛΠΑΚΙ

Είναι γούνινο και μαύρο και φοριέται με τρόπο που μπροστά να σηκώνεται η κόχη σε καμπύλη,ενώ στο πλάι υπάρχει κόψιμο με κουμπιά ή σκέτα κουμπιά.

ΤΟ ΠΟΥΚΑΜΙΣΟ

Το πουκάμισο με φαρδιά μανίκια είναι έντονα λουλακί χωρίς γιακά και με κουμπιά ως επάνω.

ΤΟ ΓΙΛΕΚΟ (χωρίς μανίκια)

Το ερεσιώτικο γιλέκο είναι συγκεκριμένο και δε μοιάζει με τα γιλέκα άλλων περιοχών. Είναι το πιο εντυπωσιακό κομμάτι της φορεσιά μας και έχει τα παρακάτω χαρακτηριστικά:

Είναι βαθύ γαλάζιο, περίπου μελανί.
Είναι σταυρωτό με λοξό κούμπωμα με 19 από τη μια και 19 από την άλλη κουμπιά και κουμπότρυπες. Τα κουμπιά είναι μεγέθους ρεβυθιού και είναι στερεωμένα με θηλειά περίπου δύο πόντων επάνω σε μία μαύρη τρέσσα ραμμένη λοξά επάνω στο γιλέκο με κατεύθυνση από τον ώμο προς τον αφαλό. Τα κουμπιά είναι σφαιρικά και ντυμένα με πλέξιμο. Το εντυπωσιακό είναι πως υπάρχουν κουμπότρυπες και από τις δύο μεριές του γιλέκου. Ήταν ένας έξυπνος τρόπος, ώστε όταν το ένα πέτο λερωνόταν ή χαλούσε να μπορούσε να πάει κάτω από το άλλο που ήταν καθαρό.
Η λαιμόκοψη είναι αρκετά φαρδιά για να σχηματίζεται καρέ γύρω από το λαιμό ώστε να φαίνεται από μέσα το πουκάμισο. Έχει 2-3 κουμπιά, ενώ στην ένωση των δύο πέτων υπάρχει μία γωνία μέσα από την οποία διέρχεται η γραμμή των κουμπιών του πουκαμίσου.
Στις γωνίες των πέτων υπάρχουν υπέροχα κεντητά σχέδια ανάλογα με εκείνα που αποτελούν προεκτάσεις των κουμπότρυπων.
Κάτω από την κάθε μασχάλη υπάρχει στη βάση του γιλέκου ένα τσεπάκι (για το τσακμάκι) στολισμένο με λεπτή τρέσσα και ένα ανάλογο κέντημα με εκείνο που έχουν οι κουμπότρυπες.

ΤΟ ΖΩΝΑΡΙ

Είναι μαύρο υφαντό μήκους από 3 έως 4 μέτρα και πλάτους περίπου μισού μέτρου. Είχε σκοπό να συγκρατεί τη βράκα.

Η ΒΡΑΚΑ

Έχει άνοιγμα περίπου 1.80 μέτρα και στερεώνεται στη μέση με τη βρακοζώνη, που είναι ένα κορδόνι πλεγμένο στο χέρι. Το γεγονός ότι είναι τόσο μεγάλο το άνοιγμα της οφείλεται στην πολύωρη ίππευση πάνω στο άλογο ή στο μουλάρι, καθώς και για να είναι εύκολο το σκαρφάλωμα καθώς και το δρασκέλισμα των χαντακιών. Έχει κατά κανόνα το ίδιο χρώμα με το χρώμα του γιλέκου. Και εδώ όλα τα γαζιά σκεπάζονται από τη λεπτή μαύρη τρέσσα που αναφέραμε μιλώντας για το γιλέκο που δίνουν μία ιδιαίτερη ομορφιά, καθώς αυλακώνουν τη βράκα από πάνω ως κάτω. Τα μπατζάκια εξάλλου έχουν και αυτά τελείωμα με μαύρη τρέσσα και στερεώνονται με τις κάλτσες.

Σαν εσώρουχο της βράκας υπήρχε μία άλλη βράκα, απλή, άσπρη, που αφενός δεν άφηνε την τσόχινη βράκα να σε τσιμπάει και από την άλλη γέμιζε την κυρίως βράκα και της έδινε μιαν άλλη αρχοντιά την ώρα του χορού.

ΟΙ ΚΑΛΤΣΕΣ

Οι κάλτσες ήταν πλεκτές και μαύρες.